1. Аллоҳга иймон келтириш. Бунга Аллоҳнинг зотига, сифатларига, тавҳидига ва ўхшаши йўқлигига иймон келтиришлар киради.
2. Аллоҳдан бошқа ҳамма нарса кейин пайдо бўлганига эътиқод қилиш.
3. У зотнинг фаришталарига иймон келтириш.
4. У зотнинг китобларига иймон келтириш.
5. У зотнинг пайғамбарларига иймон келтириш.
6. Яхшию-ёмон қадарга иймон келтириш.
7. Охират кунига иймон келтириш. Бунга қабр савол-жавоби ва азоби, қайта тирилиш, маҳшарга тўпланиш, ҳисоб-китоб, Мезон ва Сиротлар ҳам киради.
8. Жаннат ваъдасига ва унда абадий қолишга ишонмоқ.
9. Дўзах қўрқинчлари, азоби ва унинг фоний бўлсмаслигига қатъият ила ишонмоқ.
10. Аллоҳ таолонинг муҳаббати.
11. Аллоҳ учун муҳаббат қилиб, Аллоҳ учун ёмон кўрмоқ.
Бунга муҳожир ва ансорий саҳобаларга, Расул соллаллоҳу алайҳи васалламнинг оли байтларига муҳаббат қилиш ҳам киради.
12. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга муҳаббат қилиш. Бунга У зот соллаллоҳу алайҳи васалламга саловат айтиш ва суннатларига эргашиш ҳам киради.
13. Ихлос. Бунга риёкорликни ва мунофиқликни тарк қилиш ҳам киради.
14. Тавба-надомат.
15. Хавф.
16. Ражо-умидворлик.
17. Ноумидлик ва ишончсизликни тарк қилиш.
18. Шукр.
19. Вафо.
20. Сабр.
21. Тавозуълик бўлиш. Бунга катталарни ҳурмат қилиш ҳам киради.
22. Раҳматли ва шафқатли бўлиш. Бунга кичикларга шафқат кўрсатиш ҳам киради.
23. Қазога рози бўлиш.
24. Таваккул (ҳар бир нарсада Аллоҳга суяниш)
25. Мақтончоқлик ва кибрни тарк қилиш. Бунга ўзини мақташ ва покиза қилиб кўрсатиш ҳам киради.
26. Ҳасадни тарк қилиш.
27. Ҳиқд ва гинани тарк қилиш.
28. Ғазабни тарк қилиш.
29. Алдамчиликни тарк қилиш. Бунга ёмон гумон ва макр-хийла ҳам киради.
30. Дунё муҳаббатини тарк қилиш. Бунга молу-мулк ва мансабу-обрў муҳаббати ҳам киради.
Агар, қалб амаллари фазилат ва разилатларнинг булардан бошқаси топилса, ушбу шўъбалардан бирортасига дохил бўлади. Ўйлаб кўрилса, дархол зохир бўлади.
Иккинчи қисм–тил амалларидан иборат бўлиб, етти шўъбага бўлинади:
1. Тавҳидни талаффуз қилмоқ.
2. Қуръон тиловати.
3. Илм ўрганиш.
4. Илм ўргатиш.
5. Дуо қилиш.
6. Зикр қилиш. Бунга истиғфор айтиш ҳам киради.
7. Беҳуда гаплардан четланиш.
Учинчи қисм–бадан амалларидан иборат бўлиб, қирқ шўъбага бўлинади: Бу қисм уч навлидир.
Биринчи нав–ҳар бир шахснинг ўзига хос нарсаларда бўлиб, бу ўн олти шўъбадан иборатдир:
1. Пок бўлмоқ. Бунга баданнинг, кийимнинг ва маконнинг поклиги киради. Баданнинг поклигига таҳорат кетказадиган нарсалардан таҳорат қилиш ҳамда жунубликдан, хайз ва нифосдан ғусл қилиш орқали покланиш киради.
2. Намоз ўқиш. Фарз, нафл ва қазо намозлар барчаси киради.
3. Закот бериш. Бунга садақа, закот, садақаи фитр, таом бериш, меҳмонни икром қилиш, сахийлик–ҳаммаси дохилдир.
4. Рўза тутиш. Фарз ёки нафл рўза-ҳаммаси дохил.
5. Ҳаж қилиш. Бунга Умра ҳам дохил.
6. Эътикоф ўтириш. Бунга лайлатул қадрни кутиш ҳам киради.
7. Динни қутқариш. Бунга ширк диёридан ҳижрат қилиш ҳам киради
8. Назрга вафо қилиш.
9. Қасамларга эҳтиёт бўлиш.
10. Каффоратни адо қилиш.
11. Намозда ва ундан ташқарида авратни беркитиш.
12. Қурбонлик сўйиш.
13. Жанозага тегишли ишларни қилиш.
14. Қарзни адо қилиш.
15. Муомалада содиқ бўлишлик. Риёдан сақланиш.
16. Ҳақ ила гувоҳлик бериш. Гувоҳликни беркитмаслик.
Иккинчи нав тобеларга хос бўлиб, олти шўъбадан иборатдир:
1. Никоҳ ила иффатли бўлмоқ.
2. Аҳли аёлининг ҳаққини адо қилмоқ. Бунга ходимларга мулойим муомала қилиш ҳам киради.
3. Ота-онага яхшилик қилмоқ. Бунга оқ бўлишдан сақланиш ҳам киради.
4. Фарзандлар тарбияси.
5. Қариндошлик алоқаларини йўлга қўйиш.
6. Раҳбарларга итоат қилиш.
Учинчи нав оммага таъллуқли билиб ўн саккиз шўъбадан иборат
1. Адолат билан амирлик қилиш.
2. Жамоатга тобеъ бўлиш.
3. Иш бошиларга итоат қилиш.
4. Одамлар орасини ислоҳ қилиш. Бунга хавориж ва боғий (жамоатга қарши чиқиш)ларга қарши уруш қилиш ҳам киради.
5. Яхшилик йўлида кўмаклашиш.
6. Амри маъруф, наҳий мункар.
7. Ҳадд (шаръий жазо)ларни қоим қилиш.
8. Жиҳод. Аскарлик ишлари ҳам шунга киради.
9. Омонатни адо қилиш. Бунга хумсни (тушган ўлжанинг бешдан бирини Байтулмолга бериш) адо қилиш ҳам киради.
10. Қарз ва унга вафо қилиш.
11. Қўшнини икром қилиш.
12. Яхши муомалали бўлиш. Бунга ҳалол мол топиш ҳам киради.
13. Молу мулкни тўғри сарфлаш. Бунга исроф ва беҳуда сарф-харажатни тарк қилиш ҳам киради.
14. Саломга алик олиш.
15. Акса урган кишига «Ярҳамукаллоҳу»-«Сенга Аллоҳ раҳм қилсин»-дейиш.
16. Одамлардан зарарни қайтариш.
17. Беҳуда ишлардан четда бўлиш.
18. Йўлдаги озор берадиган нарсаларни олиб ташлаш.

Жами бўлиб етмиш етти шўъбадир.
Бу–аллома Маҳмуд ибн Аҳмад ал-Айний раҳматуллоҳи алайҳининг ижтиҳодлари. Бу илмий ижтиҳодан кўплаб фойда олдик. Аллоҳ таоло у кишига манфаатли илм қолдирганлари учун мукофотларини тўлиқ қилиб берган бўлсин!
Аммо бир мулоҳазамиз борки, ал-Айний раҳматуллоҳи алайҳнинг етмиш еттилик рўйхатларига ушбу ҳадисда очиқ-один айтилган «Ҳаё» шўъбаси кирмай қолибди. Албатта у киши айтганларидек «Ҳаё»ни ҳам бирорта бобга қўшиб юборса бўлади. Аммо ҳадиси шарифда, энг олий ва энг қуйи шўъбалардан кейин «Ҳаё»ни алоҳида таъкидлаб «Ҳаё–иймоннинг шўъбасидир» дейилиши бежиз бўлмаса керак. Чунки, ҳаё иймоннинг энг ажойиб кўринишларидан биридир. Ҳаё инсонни доимо яхшилик қилишга, ёмонликдан четланишга чорловчи ажойиб сифатдир.
Энди ушбу ҳадисдан оладиган фойдалар ҳақида сўз юритайлик:
1. Иймоннинг шўъбалари борлиги.
2. «Лаа илаҳа иллаллоҳ»–иймоннинг олий шўъбаси экани.
3. Йўлдан озор берувчи нарсани олиб ташлаш иймондан экани.
4. Ҳаё–иймондан эканлиги.
Уламоларимиз Иймон ва унинг шўъбаларини дарахт ва унинг шохларига ўхшатадилар. Агар Имом ал-Айнийнинг ижтиҳоди ила тасаввур қилсак иймон етмиш етти шохи бор бир гўзал дарахтдир. Ўша кўркам дарахт ҳамма шохлари билан гўзалдир. Аллоҳ кўрсатмасин бирор шохи, ҳатто бирор баргига футур етса дарахтнинг гўзаллигига футур етади. Кўрган одам: «ушбу барги ҳам бут бўлганда ажойиб дарахт бўлар экан». деб афсусланади. Қани, инсоф билан бир ўйлаб кўрайлик-чи, иймон дарахтимизнинг ҳамма барглари, шохлари, танаси бутми? Нечта шохи кесилган, нечтаси қуриган? Уларни ўрнига келтириш учун нималар қилмоқдамиз?
Дунё бугунги кунда бу ҳадисдан чиқадиган ҳикматларга қанчалик муҳтож? Дунёга етмиш нечта шўъбаси бор иймон жуда ҳам керак, дунё ва инсоният иймонга жуда муҳтож. Бутун дунё, барча инсоният «Лаа илаҳа иллаллоҳ»га муҳтож, иймоннинг муҳим шўъбалари дан бўлган ҳаёга муҳтож. Улар йўлдан озор берадиган нарсани олиб ташлашни иймон шўъбаси даражасига кўтарган Ислом динига муҳтожлар. Бу эҳтиёж кундан-кунга ўсиб бормоқда. Чунки дунёда, инсонлар ичида кундан-кунга иймонсизлар, иймони заифлар кўпаймоқда, ҳаёсизлар кўпаймоқда. Инсоният йўлига озор берувчи нарсаларни ташловчилар кўпаймоқда.

Тамийм ад-Дорий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Дин–насиҳатдир»-дедилар. Биз: «Ким учун?»-дедик. У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ учун, У зотнинг китоби учун, У зотнинг Расули учун ва мусулмонларнинг имомлари ҳамда оммалари учун»-дедилар. (Аввалги ва бу ҳадисни бешовлари ривоят қилган).
Шарҳ: Аввало одатимиз бўйича ҳадиснинг ровийлари Тамийм ад-Дорий розияллоҳу анҳу билан танишиб чиқайлик:
Тамийм ибн Авс ибн Хорижата ад-Дорий, кунялари Абу Руқия, нисбатлари Дор ибн Ҳонийга. Бу зот Исломга киришдан олдин насроний динида бўлиб, ҳижратнинг тўққизинчи йилида Исломга кирадилар. Шундан кейин Фаластин аҳлининг обиди, Қуръонни кўп тиловат қилувчи, кечаларини таҳажжуд намози билан бедор ўтказувчи ва масжидга биринчи бўлиб чироқ олиб кирган, сифатлари ила улуғ саҳобалардан бирига айландилар.
Бу зот ҳаммаси бўлиб бўлиб 18та ҳадис ривоят қилганлар. Бу ҳадисларни Имом Бухорий ва Муслим ўз «Саҳиҳ» китобларига киритишган. У зотдан Абдуллоҳ ибн Ваҳб, Сулаймон ибн Омир, Шураҳбил ибн Муслим, Қубайсата ибн Зуайб ва бошқалар ривоят қилишган.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу зотга Фаластиндаги Айнун қишлоғини алоҳида ажратиб бердилар. Бу қишлоқ ҳозир ҳам Байтул Мақдисда машҳурдир. Сўнгра Мадинада истиқомат қилдилар. Усмон розияллоҳу анҳу ўлдирилгандан кейин, Шомга кўчиб кетдилар ва ҳижратни 37 йили Фаластинда вафот этдилар.
Ушбу ҳадисда ҳам комил иймон учун зарур нарсалар ҳақида сўз кетмоқда. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобалар ҳузурида сўзлаб:
«Дин–насиҳатдир»-дедилар.
«Насиҳат»-луғатда холис, покиза, содиқ маъноларни билдиради. Урфда эса, бир кишининг бошқасига холис ният, содиқлик билан яхши йўл-йўриқларни айтишдир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «Дин–насиҳатдир» деганлари, диннинг асосий мадори, насиҳатдан иборатдир, деганларидир. Бу «Ҳаж–арафадир» деганларига ўхшайди. Яъни ҳажнинг мадори, асосий рукни Арафотда туришдир, деганларидир.
Саҳобалар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламдан бу умумий гапни эшитиб, унинг тафсилотини билмоқчи бўлдилар ва:
«Ким учун?»-деб, сўрадилар.
Яъни, «насиҳат қилсак ким учун қиламиз?», дедилар. Шунда Расули Акрам соллаллоҳу алайҳи васаллам диннинг мадори бўлмиш насиҳат, беш нарсада эканлигини баён қилиб бердилар:
1. «Аллоҳ учун»–яъни, Аллоҳга иймон келтириш, унга шукр қилиш, амрларини бажариб, қайтарганларидан қайтишга ундаб насиҳат қилишдир.
2. «У зотнинг китоби учун»–яъни, Аллоҳнинг китоби–Қуръони Каримни ўрганиш, унга амал қилиш ва одамларни ҳам шу ишга ундаб, насиҳат қилиш.
3. «У зотнинг Расули учун»–яъни, Пайғам бар соллаллоҳу алайҳи васалламга эргашиш, у кишининг шариатига, суннатига тобеъ бўлиш, бошқаларни шунга даъват қилиш.
4. «Мусулмонларнинг имомлари учун».
«Имом» деганда халифа, давлат бошлиғи кўзда тутилади. Улар учун насиҳат қилиш, уларга итоат қилиш, одамларни ҳам шунга даъват қилиш билан бўлади.
5. «Мусулмонларнинг оммаси учун»
– барча мусулмонларга икки дунё саодати, яъни Ислом йўлини кўрсатиб, насиҳат қилиш бўлади.
Ушбу вазифаларни қилган одам диннинг энг муҳим ишини амалга оширган бўлади. Аммо бу–осон иш эмас. Шунинг учун ҳам у диннинг мадори ҳисобланади. Чунки, одамлар насиҳатни ёқтирмайдилар. Айниқса, ушбу ҳадиси шарифда зикр қилинган нарсалар учун қилинган насиҳат кўпчиликка хуш келмайди.
Аллоҳ учун насиҳат қилсанг, унинг амрини тутишга чақирсанг, қайтарганидан қайтарсанг ҳамма сени ёмон кўради. «Ўзини кўрсатишга уринаяпти», дейди. «Обрў топмоқчи, халқни оғзига қаратмоқчи, ўзи бошлиқ бўлмоқчи», дейди. «Молу-дунё учун, айши-ишрат учун, яна шунга ўхшаш дунёнинг матоҳлари учун ҳаракат қилмоқда», дейди. Сиртларида кулиб турсалар ҳам, ичларидан зил кетадилар. Турли иғво-бўҳтонлар тўқийдилар. Аллоҳ таолонинг Китоби ва Расули учун насиҳат қилсанг ҳам худди шундоқ бўлади.
Мусулмонларнинг имомлари учун насиҳатга келсак, аввало ҳозирги кунда исломий маънодаги имомлар йўқ. Бўлган вақтда улар учун насиҳат қилганлар, уларга қарши чиқувчиларнинг нафратига учраганлар. Ушбу ҳадиси шарифга амал қилиб насиҳат қилсалар, тухмат ва бўхтонга учраганлар. Мусулмонлар оммаси учун насиҳат қилиш ҳам шу тахлитда, биров насиҳат эшитгиси келмайди.
Аслида эса, ушбу ҳадисга амал қилинган пайтда мусулмонлар муваффақиятларга эришганлар. Бекорга бу ҳадиси шариф, комил иймон сифатлари бобида келмаяпти. Қачон комил иймон бўлгандагина шундоқ насиҳат бўлади. Бундоқ насиҳатлар эса ўз навбатида самара беради. Аллоҳ учун, Аллоҳнинг Китоби ва Расули учун, мусулмонларнинг имомлари учун, оммаси учун насиҳат қилишни дин деб тушунган жамиятгина олдинга кетади, кўзлаган мақсадига етади.
Агар биз ушбу ҳадиси шарифдан фойда олмоқчи бўлсак, ана ўша тушунчани қайта тирилтирмоғимиз лозим бўлади. Аллоҳ учун, У зотнинг китоби учун, У зотнинг Расули учун, мусулмонларнинг имомлари учун, оммаси учун насиҳат қилишга ўтишимиз лозим бўлади.
Бу ҳадиснинг ҳикматига бутун дунё жуда ҳам муҳтож. Энг аввало мусулмон олами муҳтож. Мусулмон олами, деб ном олган олам Исломдан узоқлашгани учун, динни насиҳат, деб билмагани учун турли муаммо ва кулфатларга кўмилиб ётибди.

Аббос ибн Абдулмутталиб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким Аллоҳни–Робб, Исломни–дин, Муҳаммадни–Расул, деб рози бўлса, Иймон таъмини тотган бўлади»-дедилар. (Муслим ва Термизий ривоят қилишган), Абу Довуд эса:
«Ким Аллоҳ учун муҳаббат қилса, Аллоҳ учун ёмон кўрса, Аллоҳ учун берса, Аллоҳ учун ман қилса, батаҳқиқ, иймонни мукаммал қилган бўлади», деб келтирган).
Шарҳ: Ушбу ҳадиси шарифни Аббос ибн Абдулмутталиб розияллоҳу анҳу ривоят қилмоқдалар. Олдин у киши билан танишиб олайлик:
Аббос ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ибн Абдуманоф, оналари Нутайлата бинти Ҳабоб ибн Кулайб, кунялари Абу Фазл, Аббосийлар халифалиги асосчиси, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг амакилари, жоҳилият даврида Қурайш қавмининг раиси ва Масжид ул-Ҳаромнинг бошлиғи бўлган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан ансорлар ўртасида бўлган «Ақаба» байъатида иштирок этган ва нутқ сўзлаган. «Ҳунайн» ғазотида мусулмонлар енгилиб турган пайтда, уларга тўғри йўлни кўрсатган, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга қариндошлари ичида энг яқини бўлган улуғ саҳобалардан эдилар.
Аббос розияллоҳу анҳу Исломга ҳижратдан олдин кирдилар, аммо Исломларини мушкирлардан сир тутар эдилар. Маккада бўлган пайтларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни мушриклар хабаридан воқиф этардилар. Бадр ғазотида мушриклар томонида бўлиб, урушга мажбур ҳолда олиб чиқилган эди. Шунинг учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобаларга: «Ким амаким Аббосга йўлиқса, ўлдирмасин», деб айтдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам амакиларини жуда яхши кўрар эдилар. Ҳатто Бадр ғазоти тугаган куни амакилари Аббос асирликда ётганларликлари сабабли ухлай олганлари йўқ.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтар эдилар:«Эй инсонлар кимки амаким Аббосга озор берса, менга озор берибди. Бу амаким отамнинг мен учун қолдирган кишисидир».
Аббос ибн Абдулмутталиб Мадинага ҳижрат қилишлик учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан изн сўрганларида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Маккадаги мақоминг сен учун яхшироқдир», деб айтдилар. Бу зот хотинлари Умму Фазл билан ҳижратни 8-йили Рамазон ойида Маккадан Мадинага ҳижрат қилишди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Менинг пайғамбарлигим охирги пайғамбарлик бўлганидек, сизнинг ҳижратингиз охирги ҳижратдир», деб айтдилар.
Аббос ибн Абдулмутталиб саҳий кишилардан эдилар, бутун молларини урушга аскарларни жиҳозлаш учун сарф қилардилар. Ва яна ўз ҳисобларидан 70та қул озод қилганлари ривоятларда келади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафотларидан кейин Аббосни молларию, жонлари Ислом хизматида бўлди.
Умар розияллоҳу анҳу халифалик даврларида сув йўқлиги сабабли қаҳатчилик етди. Халифа бир неча марта дуо қилиб, сув талаб қилди. Лекин ёмғир ёғмади. Халифа Умар, ҳазрати Аббосни ҳузурларига бориб, бирга чиқишларини сўради. Ҳазрати Аббос мусулмонлар билан чиқиб, осмон қўлларини чўзиб дуо қилганларидан кейин, Аллоҳ инсонларни бу қаҳатчиликдан халос этди.
Бу зот ҳадис ривоят қилувчи улуғ саҳобалардан эдилар, ҳаммаси бўлиб 35та ҳадис ривоят қилганлар. Бу кишидан Абдуллоҳ ибн Ҳорис, Омир ибн Саъд, Аҳнаф ибн Қайс ва бошқалар ривоят қилишди.
Аббос розияллоҳу анҳунинг ўн ўғиллари бўлиб, қизлари йўқ эди. Умрларининг охирида кўзлари ожиз бўлиб қолади. Ва ҳижратнинг 32 йили, Ражаб ойининг 16-куни 88 ёшларида Мадинада вафот этдилар. Бу ҳодиса Усмон розияллоҳу анҳу ўлдирилишидан 2 йил олдин бўлди. У кишига Усмон розияллоҳу анҳу жаноза намозини ўқидилар. Ва «Жаннатул-Бақиъ»га дафн этилдилар.
Ушбу ҳадисда ҳам улкан маъно баён этилмоқда. Унда Иймон таъмини тотиш, иймон мукаммаллигига эришиш қайси йўл билан амалга ошиши мумкинлиги баён қилинмоқда. Бунинг учун эса, қуйидагилар амалга ошиши керак:
«Аллоҳни –Робб» деб рози бўлиш.
Робб-тарбиячи маъносини англатади. Урфда эса кўп маъноларни, жумладан ризқ берувчи, тадбирини қилувчи, яратувчи, эга маъноларини ифода қилади. Робб–Аллоҳ таолонинг гўзал исмларидан биридир. Аллоҳ таоло бутун оламларнинг яратувчиси, уларга ризқ берувчи, тадбирларини қилувчи, эгалик қилувчи ва тарбияловчиси бўлганидан шундоқ аталган. Аллоҳнинг Робб, деб рози бўлиш эса, Аллоҳ менинг яратувчим, тарбиякунандам, эгам, ризқ берувчим, тадбиримни қилувчим, деб чин дилдан рози бўлишини англатади. Рози бўлишлик–оғиздаги қуруқ гап эмас, ёки кўнгилдаги гумон ҳам эмас. Балки, тўлиқ ишонч ва қаноатдир. Ким шу ишонч билан, шу қаноат билан яшаса, Иймон таъмини тотиш йўлида катта қадам босган бўлади. Кейинги қадамлар эса,
2. Исломни–дин, деб,
3. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламни–Расул, деб рози бўлиш билан бўлади.
«Дин» деганда ҳозирги бузуқ тушунча кўзда тутилмайди. Ҳозирда дин деганда, масжидни, намозни, қабристони, ўлганларга маросим қилишни ва шунга ўхшаш нарсаларни тушуниб қолинган. Бу ғарбдаги халқларнинг тушунчасидир. Аслида эса, дин–Аллоҳ тамонидан юборилган, инсоннинг икки дунё саодатига эришиш учун зарур бўлган кўрсатмалар тўпламидир. Демак, иймон таъмини тотиш учун инсон тўлиқ Исломий ҳаёт кечиришга чин дилдан рози бўлиши керак. Фақат Исломга тўлиқ амал қилиб яшашим керак, деган ишончга ва қаноатга эга бўлиши керак.
Ислом динига тўлиқ амал қилиб яшаш учун эса Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламни –Расул яъни, Аллоҳнинг элчиси, деб рози бўлиш керак. Ислом таълимотларини, ҳукмларини Аллоҳдан қабул қилиб, бандаларга етказган, ҳаётга табиқ қилиб кўрсатган зот Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламдир. У зотни Расул, деб рози бўлмагунча иймон таъмини тотиб бўлмайди. Ҳа, Аллоҳни–Робб, Исломни–дин, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламни Расул, деб рози бўлган одамгина иймон таъмини тотиши мумкин. Шу мақсад йўлида машаққатларни кўтаришга рози бўлган одамгина иймон таъмини тотиб кўриши мумкин. Аммо, чин қалбдан розилик–ишонч ва қаноат бўлмаса, иймон таъми ҳам бўлмайди.
Имом Абу Довуд ривоятида келган, иймоннинг мукаммал бўлиши учун амалга оширилиши лозим бўлган ишлар қуйидагилардан иборат:
1. Аллоҳ учун муҳаббат қилиш.
Кимга ёки нимага муҳаббат қиладиган бўлса, Аллоҳ учун муҳаббат қилган кишигина иймонини мукамал бўлишидан умид қилса бўлади. Бировга муҳаббат қиладиган бўлса, ўша одамнинг Аллоҳнинг амрида юргани учун, Аллоҳга иймони борлиги учун, Аллоҳга ибодат қилиб яшаётгани учун, Аллоҳ учун муҳаббат қилади. Бунга бошқа ғараз, мақсад аралашиб қолса муҳаббат Аллоҳ учун бўлмай қолади. Шунигдек, бирор ишни, гуруҳни, жамоатни ва шунга ўхшаган нарсаларни яхши кўриш ҳам Аллоҳ учун бўлгандагина муҳаббат эгаси ўз иймонини мукаммал бўлишидан умид қилса бўлади.
2. Аллоҳ учун ёмон кўриш.
Кимни ёки нимани ёмон кўрса, Аллоҳ учун ёмон кўрадиган кишигина иймонини мукаммал бўлишидан умид қилса бўлади. Бировни ёмон кўрадиган бўлса, ўша одамнинг Аллоҳнинг амрида юрмагани учун, Аллоҳнинг динига амал қилмагани учун, гуноҳ ишларни қилгани учун ёмон кўради. Бошқа сабабдан ёмон кўриш эса мумкин эмас. Шунингдек, бирор ишни, гуруҳни ёки шунга ўхшаш нарсаларни ҳам Аллоҳ учун, Аллоҳнинг таълимотларига тескари бўлгани учун ёмон кўрган одамгина иймони мукаммал бўлишидан умид қилса бўлади.
3. Аллоҳ учун бериш.
Бунга моддий, маънавий ҳамма нарсалар киради. Бировга бир яхшилик қилса Аллоҳ учун, ўша яхшиликдан манфаатдор одам ҳам Аллоҳнинг йўлида юргани учун қилсагина иймони мукаммал бўлиши учун ҳаракат қилган бўлади. Демак, мусулмон одам ўзгаларга моддий ва маънавий атолар бериш пайтида фақат Аллоҳ таолонинг розилигини кўзлаб иш тутса, иймони комиллиги учун интилган бўлади.
4. Аллоҳ учун ман қилиш.
Бунга ҳам моддий, маънавий ҳамма нарсалар дохилдир. Бировдан бир нарсани ман қилса, фақат Аллоҳ учун, ўша иш Аллоҳнинг амрига тўғри келмаслиги учун, ўша шахс Аллоҳнинг амрида юрмагани учун бериладиган нарсани ман қилиш керак.
Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар матннинг ўзида очиқ-ойдин кўриниб турибди. Иймоннинг таъмини тотмоқ учун:
1. Аллоҳни–Робб деб рози бўлмоқ.
2. Исломни –дин деб рози бўлмоқ.
3. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламни–Расул деб рози бўлмоқ керак.
Иймоннинг мукаммал бўлмоғи учун:
1. Аллоҳ учун муҳаббат қилмоқ.
2. Аллоҳ учун ёмон кўрамоқ.
3. Аллоҳ учун бермоқ.
4. Аллоҳ учун ман қилмоқ керак.
Аслида сўзни шу ерда мухтасар қилсак бўларди. Чунки, ушбу ҳадиси шарифда айтилмоқчи бўлган гаплар имкон қадар таҳлил этилди, динимизнинг бу соҳадаги таълимоти очиб берилди. Аммо мусулмонларнинг бугунги кундаги табиати эринчоқлик, лоқайдлик, бепарволик каби касалликлардан бемор бўлгани, Исломдан хийла йироқлашиб кетганлари масалага сал чуқурроқ назар ташлашга, уни кенгроқ шарҳлашга мажбур этади. Агар шундай қилмасак, ҳадисни ўқиганлар: «Ҳа энди ҳадисда шундай гап бор экан-да» деган лоқайд тасалли билан кетаверадиганга ўхшаб туюлди.
Келинг, мазкур етти бандни бугунги воқеълигимизга солиштириб кўрайлик-чи, нималар аён бўлади:
1. «Аллоҳни–Робб деб рози бўлиш».
Бунинг тафсилий маъноси қандай тушунилади? Хўш, бугунги кунимизда мусулмонман, деб юрганлардан неча фоизи том маънода Аллоҳни–Робб, деб билади? Оғизда эмас, қуруқ даъвода эмас, том маънода, амалда қанча одам Аллоҳ таолони ризқ берувчим, тадбир қилувчим, эгам, тарбиячим, деб билади? Кўпчилик амалда Аллоҳни эмас, Аллоҳ берган ризқнинг ўзига етиб келишига сабабчи бўлган бандани Робб, деб рози бўлади. Ойлик маоши ҳақида буйруқ чиқарган одамга етти букилиб сажда қилади. Арзимаган сариқ чақа бериб турган мулкдорнинг розилигини топиши учун бутун имконини ишга солади. Кошки эди, унинг розилиги Аллоҳнинг розилига тўғри келса. Аксар ҳолда бугунги мулкдорларнинг розилиги Аллоҳнинг розилигига тескари, қарама-қарши бўлади. Робблик сифатининг бошқа шўъбалари бўйича ҳам шунга ўхшаш мисолларни хоҳлаганимизча келтиришимиз мукин.
2. «Исломни –дин деб рози бўлиш».
Бу Исломни икки дунё ҳаёти дастури, деб рози бўлиш, ҳаётнинг ҳар бир соҳасида Ислом таълимотларига амал қилишга чин дилдан рози бўлиш демакдир. Хўш, дунёда неча фоиз мусулмон шахс ёки «мусулмон давлат» деб номланаётган давлат бунга рози бўлади? Ким бунга амал қилмоқда? Ким Ислом шариатига амал қилиб, ким Ислом шариатини татбиқ қиляпти? Бошқа бандлар қатори бу ишда ҳам оғзаки гап кўп, қуруқ даъво кўп, лекин амал йўқ.
3. «Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламни–Расул деб рози бўлиш».
У зот соллаллоҳу алайҳи васалламни раҳнамо, йўлбошчи, муқтадо», деб қаноат ҳосил этиш ва унга амал қилиш. Бу саҳода ҳам оғизда гап, қуруқ даъво кўп. Амалга келганда ҳар кимнинг бошқа раҳнамоси бор, йўлбошчиси бор, муқтадоси бор. Бўлган-бўлмаган одамларга, ҳатто кофир, фосиқларга тобеълик авж олган.
4. «Аллоҳ учун муҳаббат қилиш».
Ҳозирги кунимизда бу хилдаги муҳаббат хордир. Аммо пул-мол учун, мансаб учун, моддий манфаат учун, ҳойи хавас учун муҳаббат қилувчилар жуда кўпайгандир. Бу муҳаббат Аллоҳ учун бўлмагани туфайли ўша шахс мансабдан тушиши биланоқ бояги муҳаббат қилувчилар ғойиб бўлишади. Бу ҳам майликуя, баъзилари душманга ҳам айланишади. Молдорга муҳаббат қилувчиларнинг ҳоли ҳам бошқа сабаб учун муҳаббат қилганларнинг ҳоли ҳам–шу! Инсонларни орасидаги ўзаро муҳаббат шу аҳволда турган жамиятда яхшилик бўлиши мумкинми?
5. «Аллоҳ учун ёмон кўриш».
Бирор шахс ёки нарсани Алоҳнинг амрига мухолиф бўлгани учунгина ёмон кўриш. Мусулмон кишининг ёмон кўриши шундай бўлиши керак. Лекин ҳозирда бунинг аксини кўрамиз. Ўз ҳавойи нафсига тўғри келмаган одамни ёмон кўрилади. Бир оғиз сўзини рад қилиб қўйган одам билан ўлгунича душманлик қилинади. Чунки, бировни ёмон кўришда ҳавойи-ҳавас, шахсий манфаат асосий ўлчов бўлади. Ўзининг бир сўмлик моддий манфаати учун Аллоҳнинг амрида юрган одамни хоҳлаганича хўрлаши, қурбон қилиши мумкин. Ҳоли бундоқ бўлган жамиятдан қандай эзгулик, хайр-барака кутиши мумкин?
6. «Аллоҳ учун бермоқ».
Бирор нарсани ато қиладиган бўлса, Аллоҳ таоло учун холисона, ҳеч қандай дунёвий манфаатни кўзламай, олувчининг Аллоҳнинг амрида юрганидан мамнун бўлиб бериш. Бундоқ одамни топиш осон бўлмаса керак. Моддий ва маънавий атолар кўп. Аммо гап ана ўша ато Аллоҳ учун бўлишида. Бизда бирор яхшиликни фақат фойда келтиришини ўйлаб қилиш одат тусига кириб қолган. Бирор сўм чиқаришдан олдин албатта ҳисоб-китоби қилинади. Атолар кўпроқ бўлиб қайтиб келиши учун, одамлар ичида обрў келтириши учун, бировларга яхши кўриниш учун берилади. Аммо Аллоҳ учун бўладигани кам.
7. «Аллоҳ учун ман қилиш».
Аллоҳ таолонинг амрига тескари бўлишидан қўрқиб бировга бирор атони беришдан тўхташ. Бу дунёда ҳозир энг кўп нарса атоларни ман қилиш десак ёлғончи бўлмаймиз. Аммо, бу ман қилиш ушбу ҳадисда келганидек, Аллоҳ учун эмас. Ўзи учундир, мансаб учундир, яна бошқа қандайдир нарсалар учундир.
Хўш, ўзаро муносабатларни шундоқ бўлган жамиятдан нима эзгулик кутиш мумкин? Бугунги аянчли ҳолдан бошқа нарсани кутиб ҳам бўлмайди. Мусулмонлик даъвосини қилиб турганларнинг холи шу бўлганидан кейин, бошқалардан хафа билишга ҳам ҳожат йўқ. Ҳа, Ислом дини таълимотлари туриб, уларни ўрганмай, уларга амал қилмай юрган мусулмонларнинг масъулияти ниҳоятда катта. Бу масъулиятни эса, Исломга тўлиқ қайтиши билангина адо этиш мумкин холос.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Мўминларнинг иймони комилроғи, хулқи яхшироғидир. Сизларнинг яхшиларингиз, хотинларига яхшилик қиладиганларингиздир»-дедилар. (Абу Довуд ва Термизий ривоят қилган).
Шарҳ: Бу ҳадиснинг ровийлари Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу билан аввал танишиб ўтганмиз. Бу ҳадиси шарифда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам чиройли хулқининг иймони комилга сабаб бўлишини баён қилиш билан бирга, сиз билан биз мусулмонларни яхши хулқли бўлишга тарғиб қилмоқдалар. Ислом ҳусни хулққа катта эътибор берган. Бу ҳақда Қуръони Карим оятлари ва ҳадиси шарифлар жуда кўп. Буни ўз навбатида келадиган бобларда кўриб чиқамиз. Аммо, бу ерда–комил иймон бобида, ҳусни хулқ иймоннинг комил бўлишида ҳам муҳим омил эканини таъкидлаш учун бу ҳадиси шариф келтирилмоқда.
Яхши хулқ-очиқ чеҳралик, кишиларга озор бермаслик, уларга яхшилик қилишдир. Яхши хулқли инсон дунёю охират саодатига эгадир. Шунинг учун ҳам Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам иймоннинг камолини хулқнинг яхшилигига боғлиқ қилиб қўймоқдалар.
«Мўминларнинг иймони комилроғи–хулқи яхшироғидир», яъни, мўминнинг хулқи қанчалик яхши бўлиб бораверса, иймони шунча мукаммал бўлиб бораверади. Яхши хулққа бундан ҳам ортиқ тарғиб қилиш мумкинми? Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадисларини ўрганиш давомидаги хулосалардан бири, бирор аҳамиятли мавзуъни омматан баён қилинганидан сўнг ортидан ўша мавзуъга тегишли энг муҳим нарсани алоҳида таъкидлаб қўйилади. Ушбу ҳадиси шарифда бундай таъкидланмоқда:
«Сизларнинг яхшиларингиз–хотинларингизга яхшилик қиладирганларингиздир».
Нима учун? Ҳаётий тажриба шуни кўрсатадики, кўпчилик бошқа кишилар билан яхши хулқ ила муомалада бўладилар-у хотинлари билан бўлган муносабатда бадхулқ бўладилар. Бундайлар халқимиз ичида «кўча хандон, уй зиндон одамлар», дейилади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ана ўша ҳолатни эътиборга олиб, яхши хулқ иймон камолоти сабаби эканини айтганларидан кейин, бунда фақат бегоналар билан бўлган муносабатгина эмас, балки энг аввало ўз хотинига нисбатан яхши хулқли бўлиш зарурлигини таъкидлаб қўйдилар.
Ҳусни хулқни иймон мукаммаллиги учун шарт қилиб қўйиш Ислом учун, мусулмонлар учун ҳар қанча фахр қилса арзийдиган ишдир.
Хотинларига яхши муомалада бўлганлар мусулмонларнинг энг яхшилари деб алоҳида таъкидлангани эса, Исломда аёлларнинг ҳақлари қанчалик устун қўйилишини кўрсатади.
Ушбу ҳадисдан оладиган фойдамиз икки улкан фойдадан иборатдир:
1. Ҳусни хулқли бўлиш.
2. Хотинга яхшилик қилишни йўлга қўйиш.
Ҳадиси шарифнинг ҳикматига инсоният қанчалар муҳтож эканини ҳар онда, ҳар қадамда кўриб-билиб турибмиз. Чунки, ушбу ҳадисда зикр этилган нарсалар орқали ҳар бир инсоннинг ижтимоий ва оилавий ҳаёти қоим бўлади. Бунга инсоннинг ҳар лахзада иши тушади. Шу боис гўзал ахлоқли бўлишга ҳаракат қилайлик–мўминлар ичида энг мукаммал иймонлиси бўламиз. Хотинларимизга яхшилик қилишга уринайлик–мусулмонларнинг энг яхшиларидан бўламиз.

Яна ўша кишидан ривоят қилинади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Киши Исломининг ҳусни–беҳуда нарсаларни тарк қилишидадир»-дедилар. (Термизий «Зуҳд»да ва Ибн Можа ривоят қилган).
Шарҳ: Бу ҳадиси шариф ҳам ўтган ҳадиснинг ровийлари Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинмоқда.
Ушбу ҳадисда, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам киши Исломининг ҳусни-чиройли бўлиши ҳақида сўз юритмоқдалар. Шариатда «фалончининг Исломи ҳуснли-чиройли бўлди», деган ибора, фалончи Исломга ичидан ҳам, ташидан ҳам, ҳақиқий равишда кирди, деган маънони ифода қилади. Ибн Баттои эса: «Фалончининг Исломи ҳуснли бўлди, дегани: «Эҳсон ҳадиси, яъни «Аллоҳга худди Уни кўриб турганингдек, агар сен Уни кўрмасанг, У сени кўриб турганидек ибодат қилишинг»-деган ҳадис билан шарҳ қилинади, деган.
Демак, кишининг Исломи ҳуснли бўлар, ёки аксинча ҳам бўлиши мумкин экан. Унинг қандай бўлиши эса, Исломдаги кишининг ўзига боғлиқ. Агар инсон ўзи учун беҳуда бўлган нарсаларни тарк қилса, бу–унинг Исломи ҳуснли бўлганига далил экан. Чунки, бу ишни фақат ҳақиқий мусулмон одамгина амалга оширади. Чин мусулмон одам ҳаётнинг ҳар бир лаҳзасига ўта жиддийлик билан қарайди. Қиёматда анашу ҳар бир лаҳза учун ҳисоб-китоб, савол-жавоб бўлишини зинҳор унитмайди. Чин мусулмон одам беҳуда сарфланган вақт, молу-дунё, соғлик, куч-қувват, имконият ва бошқа нарсалар учун қиёмат куни жавоб беришини тўла ҳис қилиб яшайди. Шунинг учун у беҳуда нарсага умуман яқинлашмайди. Бу эса ўз навбатида унинг Исломининг ҳусни бўлади.
Чин мусулмон бўлишни ўйлаган одам беҳуда, бефойда ва бемаъно нарсаларга ўзини урмайди. Чунки, мусулмонлик олий шарафдир, юқори мартаба ва юксак мақомдир. Беҳуда, бефойда ва бемаъно нарсаларни эса пасткаш кишилар қиладилар. Ҳар биримиз Исломимиз нинг ҳуснли бўлиши учун уринайлик, беҳуда нарсаларни тарк қилайлик.

Абу Саъид розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Вақтики, бир кишини масжидга қатнашга аҳд қилганини кўрсангиз, унинг иймони ҳақида гувоҳлик берингиз. Чунки Аллоҳ таоло: «Албатта, Аллоҳнинг масжидларини ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, намозни тўкис адо қилса ва закотни берсагина, обод қилади»-деган», дедилар. (Термизий ривоят қилган).
Шарҳ: Бу ҳадиси шариф Абу Саъид розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган. Аввало у киши билан танишайлик:
Абу Саъид розияллоҳу анҳунинг исмлари Саъд ибн Молик ибн Синон, кунялри Абу Саъид Ансорий ал-Худрий, кунялари исмларидан ғолиб келган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан 12та ғазотда иштирок этганлар. Аллоҳ йўлида маломатчининг маломатидан қўрқмасликка Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга байъат берган 5 саҳобанинг бири, Хандақ урушида аввалгилардан бўлиб иштирок этган улуғ саҳобалардан эдилар. Ёшлари 13га етганда, оталари у кишини Уҳуд ғазотида иштирок этишларини, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўраганларида, ёшлари кичикна бўлгани сабабли изн бермадилар.
Абу Саъид ал-Худрий ҳаммаси бўлиб, 1170 та ҳадис тўплаб, кўп ҳадис ривоят қилувчи саҳобалар ўртасида еттинчи ўринни эгалладилар. У киши оталари Молик ибн Синон, тоғалари Қатодата ибн Нуъмон, Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Зайд ибн Собит, Абу Мусо ал-Ашъарийдан ривоят қилганлар. Абу Саъид ал-Худрий тўплаган ҳадисдан Имом Бухорий 16та, Имом Муслим эса 52та ҳадисни ўз «Саҳиҳ» китобларига киритдилар.
Абу Саъид ал-Худрийдан ривоят қилган зотлар–ўғиллари Абдураҳмон, Абдуллоҳ ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Туфайл, Абу Салама, Нофеъ, Икрама, тобеъинлардан Саъид ибн Мусаййиб, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба, Ториқ, Ибн Шиҳоб ва бошқалардир. Агар кишилар, у кишидан эшитган ҳадисларни ёзиб беришликни сўрашганда, «бу ҳадисни Қуръонга ўхшатиб ёзманглар, лекин буни биз сақлагандек муҳофаза этинглар», деб айтар эдилар. У зот дунёда зоҳид, ибодатгўй, олим, олган илмига амал қилувчи зотлардан эдилар.
Бир куни Абу Саъид ал-Худрий ўғиллари Абдураҳмоннинг қўлидан ушлаб, «Бақийъ деган жойга олиб бориб : «Эй ўғилчам, агар вафот этсам шу ерга кўмгин, марсия ёзиб, орқамдан йиғлама, орқамдан ўт ёқиб юрма, мен сабабли бирор кишига озор бермагин», деб васият қилдилар. Ҳижратнинг 74-йили, Жума кунида бу фоний дунёдан дорулбақ