Boshqa bir rivoyatda:
“Kim talabi ilm qilsa o’tgan narsalariga kafforot bo’lur” deyilgan.

Sharh: Bu hadisi sharif ham Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinmoqda.
Hadisi sharifdagi “hikmatli kalima”dan murod foydali ilmdir. Hikmat- ilm ekani hammaga ma’lum. O’sha hikmat bir kalima bo’lsa ham mo’min kishi uni olishga urinishi lozim.
“Hikmatli kalima huddi mo’minni yo’qotgan narsasidek”
Ya’ni, foydali ilm bir kalima bo’lsa ham mo’min uni huddi yo’qotib qo’ygan narsasini izlab yurgandek izlashi kerak.
“Mo’min uni qayerda topsa ham haqliroqdir”
Ya’ni, bir kalima bo’lsa ham ilmni mo’min qayerdan topishidan qati’y nazar olishi zarur.
Bu hadisi sharifda mo’min inson ilmga doimo talabgor bo’lishi, qayerdan topsa ham uni olishga harakat etishi lozimligi bayon qilinmoqda. Shuning uchun ham ulamolarimiz aqida va din ilmidan boshqa ilmlarni g’ayridinlardan ham bo’lsa olish mumkinligini qattiq tayinlaydilar.
Musulmon inson o’z aqidasi va dinini mahkam tutgan holida o’zi uchun, jamiyat va elu-yurti uchun foydali ilmlarni g’ayridin kishilardan, g’ayridin yurtlarda ham olishi mumkin. Ilmni qayerdan olishning farqi yo’q. Albatta, musulmon yurtida, musulmon olimlardan ilm olish yahshi. Ammo musulmonlar uchun, el-yurt uchun kerakli g’ayridindan olmayman , deb o’rganmay yurish mutlaqo noto’g’ri ekani ushbu hadisi sharifdan ham ko’rinib turibdi.

Ming afsuslar bo’lsinkim, boshqa islomiy ta’limotlar qatori, ushbu hadisi sharifga bugungi hayotimizda kam amal qilmoqdamiz. Boshqalar ilm sohasida g’oyat katta yutuqlarga erishgan bo’lishlariga qaramay, bizning yurtlarimizga kelib, tarihimizni, asori-atiqalarimizni, ilmiy me’roslarimizni va boshqa narsalarimizni o’rganayotgan bir paytda hayotimizning ko’plab sohalarida o’zimizdan yetarli mutahassislar tayyorlashga urinmayotirmiz.
Yurtimizda ko’pchilik muhim sohalar ilmga rag’batsizligimiz oqibatida o’zgalarga topshirib qo’yilgan. Ba’zi bir ilmga uringanlarimiz esa, dindan behabar bo’lganlaridan, kimni oldida ilm o’rgangan bo’lsalar, o’shaning e’tiqodi, urf-odati va hayot tarzidan ta’sirlanib, o’shalar izmiga tushib qolganlar.
Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bir kalima ilmni ham huddi yo’qotgan narsamizni izlaganimizdek izlashimizni amr qilgan bo’lsalar ham, bizda umuman ilmga qiziqish yo’q. Butun boshli ilmlar bo’yicha yetarli mutahassislarga ega emasmiz.

Taraqqiyotdan orqada qolishimizning sababi ham shunda!
Ilm-ma’rifatdan, madaniyatdan orqada qolishimizning sababi ham shunda!

Mantiqan qaraganda ilm sohasidagi qoloqligimiz boshqalardan ko’ra ko’proq ilmga urinishimiz lozimligini taqozo qiladi. Voqe’likda esa buni teskarisi bo’lmoqda. Boshqa taraqqiy etgan halqlar yil sayin, oy sayin ilmga ko’proq mablag’ sarflab, ilmdan yana ham ko’proq foyda olishga urinayotgan bir paytda biz musulmonlar befoyda narsalarga keragidan ortiq mablag’ va kuch sarflab, ilmga esa kerakli narsani ham ajratmayapmiz. Ilm uchun qilinayotgan hamma ishlar ho’jako’rsingadir.

Islom yurtlarida ilmiy saviyani o’quv yurtlarini soni va nomiga, talabalarning adadiga qarab o’lchash odat bo’lib qolmoqda. Bu esa ojizlik alomatidir. “Bizda faloncha dorilfunun bor, aholini falon foizi talaba”, deyish bilan nima foyda topiladi?
Aslida esa, limning saviyasi uning jamiyatga keltirayotgan foydasiga qarab belgilanadi. Boshqalar har bir ilmdan inson uchun, insonning yahshi yashashi uchun foyda olish bilan band bo’lib turgan bir paytda biz savodhonlikni ilm deb yuribmiz.
Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam qayerda bo’lsa ham ilm olishimiz zarurligini qattiq tayinlaganlariga qaramay, biz o’zimizda bor ilmlarni ham yo’qotib, buyuk bobolarimiz qoldirgan ilmiy me’rosni boshqalar qo’liga topshirib qo’ymoqdamiz.

Agar biz haqiqiy taraqqiyotga erishmoqchi, dunyoning peshqadam halqlari safiga qo’shilmoqchi bo’lsak, ilmga munosabatimizni Islom ta’limotlari asosida tamoman o’zgartirishimiz lozim. Foydali bo’lgan bir kalima ilmni ham o’zimiz yo’qotib qo’yib, izlab yurgan narsamizdek, deb bilishimiz kerak. Uni qayerda topsak ham boshqalardan ko’ra o’zimiz haqli ekanimizni bilishimiz kerak. Ana o’shandagina ushbu hadisda vasf qilingan mo’minlik sifatiga ega bo’lamiz.

Endi boshqa bir rivoyatda kelgan ma’noni diqqat bilan o’rganaylik.
Unda Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam:
“Kim talabi ilm qilsa, o’tgan narsalarga kafforot bo’lur”, demoqdalar.
Talabi ilm ibodat ekanini bilar edik. Talabi ilm savob ish ekanini bilar edik. Endi esa, talabi ilm ba’zi o’tgan gunohlarni yuvilishiga ham sabab ekanini bilib olmoqdamiz. Bu narsa Islom dini talabi ilmga qanchalik ahamiyat berishini yana bir bor ko’rsatadi. Gunohga yo’l qo’ymagan banda yo’q. Demak, har bir banda o’z gunohini yuvilishiga muhtoj. Tavba bilan, boshqa ibodatlar bilan gunohlar yuvilib turadi, ammo ba’zi birlari talabi ilm bilan yuviladi. Ana o’sha gunohlarimizni yuvilishi uchun ham talabi ilm qilishimiz kerak. Bundan hechkimga emas, faqat o’zimizga foyda keltiramiz holos. Ha, ilm talabida bo’lsak gunohlarimiz albatta yuvilajak!

Davomi bor InshaAlloh...

Sharh: Bu hadisi sharif Abu Dardo roziyallohu anhudan rivoyat qilinmoqda. U kishi bilan tanishib olaylik.
Uvaymir ibn Molik ibn Qays Ansoriy al-Hazrajiy. Bu zotning kunyalari Abu Dardo bo’lib, Uhud va boshqa g’azotlarda ishtirok etganlar. Shijoatlari va ibodatlari bilan mashhur bo’lganlar. Ummatning hakim va pahlavonlaridan, Rosululloh sollallohu alayhi vasallam davrlarida Qur’on jamlovchilarning biri edilar. Muhojir Salmon Forsiy bilan Alloh yo’lida birodar bo’lganlar. Usmon ibn Affon roziyallohu anhuni halifalik davrlarida Shom shahri qozisi va Falastin faqihlaridan bo’lgan mashhur sahobalardan edilar.
Hammasi bo’lib, 179 ta hadis rivoyat qildilar va bu hadislarni Oisha onamiz va Zayd ibn Sobitlardan oldilar. Bu zotdan o’g’illari Bilol, hotinlari Ummu Dardolar rivoyat qilishdi. Bu kishi to’plagan hadislardan uchta “Sahih” sohiblari o’z kitoblariga kiritishgan.
Ulug’ zotlardan Masruq aytadilar. “Rosululloh sollallohu alayhi vasallamning ilmlarini olti kishi huzuridan topdim, shularning biri Abu Dardodir”
U zot hijratning 32-sanasida Damashqda vafot etdilar.
Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o’zlarini bu hadislarida ilm talab qilish bilan birga ilmning va olim odamning fazlini bayon qilib bermoqdalar.
Abu Dardo roziyallohu anhu umrlarining ohirida Damashqda yashagan ekanlar. Bir kuni huzurlariga Madinalik bir odam kelibdi. Abu Dardo roziyallohu anhu unga “Seni bu yerga nima keltirdi?” debdilar. U kishi “Meni faqatgina sendan eshitgan bir hadisim keltirdi”, degan. Ana shunda Abu Dardo roziyallohu anhu ushbu hadisni aytganlar.

“Kim ilm talab qilish yo’liga yursa, Alloh unga jannat yo’lini oson qilib qo’yadi. Albatta, farishtalar tolibi ilmni rozi qilish uchun qanotlarini qo’yadi”
Ba’zi ta’villarda ularning oyoqlari ostiga qanotlarini qo’yadi deyilgan. Boshqa bir ta’vilda esa, farishtalar uchishdan to’htab, ilm bilan mashg’ul kishilarni o’rab olishadi, ularning rahmatlari va nurlaridan iqtibos olishga urinadilar, deyilgan. Nima bo’lganda ham tolibi ilmlarning Islomda qadrlari balandligi va ilm talab qilish ulug’ daraja ekanligini ko’rsatadi.

“Albatta, olimga osomondagi zotlar, yerdagi zotlar, hatto suvdagi baliqlar ham istig’for aytadi”
“Osmondagi zotlar”dan murod- farishtalar. “Yerdagi zotlar”dan murod-insu jin va hayvonlar. Istig’for aytish esa, birovning haqqiga duo qilishdir. Olim kishi ilm olgani uchun, odamlarni Allohning yo’liga chaqirgani va hidoyatga boshlagani uchun Alloh taolo uni yahshi ko’radi. Shuning uchun ham uning muhabbatini farishtalarga, butun mahluqotlarga soladi. Shu muhabbat tufayli ular olimning haqqiga duo qiladilar. Bu esa diniy ilmlar olimi bo’lish naqadar fazl ekanini ko’rsatadi.

“Olimning obiddan fazli huddi oyning boshqa yulduzlardan fazliga o’hshaydi”
Olim diniy ilmlarni yahshi biluvchi shahs. Obid ibodat qiluvchi, doimo o’zi uchun ibodat bilan mashg’ul kishi. Osmonga qaragan odamga oy katta bo’lib ko’rinadi, u yer yuziga nur sochadi. Yulduzlar esa kichkina bo’lib ko’rinadi, ularning nuri o’z atrofini zo’rg’a yoritayotgan bo’lib ko’rinadi. Qorong’u kechada osmonga boqqan inson oyning boshqa yulduzlardan qanchalik afzal ekanini darhol mulohaza qiladi. Olim kishining fazli ham shundaydir. Obidlar yulduzlar kabi faqat o’zlari uchun yorug’lik chiqarsalar, olim kishi qorong’u kechada nur sochgan oy kabi johiliyat zulmatida yurgan odamlarga Islom hidoyati nurini sochadi. Obidning manfaati faqat o’zi uchun bo’lsa, olimning manfaati hamma uchun bo’ladi.

“Albatta, olimlar payg’ambarlarning merosho’rlaridir”
Shu jumla bu yerda gap diniy olimlar haqida ketayotganiga dalolatdir. Demak, ulamolarimiz oddiy kishilar emas, payg’ambarlarning merosho’rlaridir.

“Albatta, payg’ambarlar dinorni ham, dirhamni ham meros qoldirmaganlar”
Chunki ularga Alloh taolo molu dunyoni bergan emas. Alloh taolo ularga ilmni bergan. Shuning uchun ham:
“Albatta , ular ilmni meros qoldirganlar”
Jumladan, Payg’ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam ham faqat ilmni meros qilib qoldirganlar.

“Kim o’shani olsa, ulug’ nasibani olibdi”
Ya’ni, qaysi bir odam o’sha payg’ambarlardan meros qolgan ilmni olsa, ulug’ nasibani olgan bo’ladi. Payg’ambarlar merosidan ham ulug’ nasiba bo’lishi mumkinmi?!

Ushbu hadisdan olinadigan foydalarimiz:
1 Ilm talab qilish yo’lida yurish lozimligi.
2 Ilm talabi yo’lidagilarga Alloh jannat yo’lini oson qilishi.
3 Farishtalar tolibi ilmni rozi qilish uchun qanotlarini uning oyog’i ostiga qo’yishi, uchishdan to’htab tolib ilmlarni qurshab, ularni o’rab turgan rahmatdan bahramand bo’lishga urinishlari.
4 Olim kishiga osmondagi zotlar- farishtalar duo qilishi.
5 Olim kishiga yerdagi zotlar- odamlardan o’zini bilgan, odam vasfini yo’qotmaganlari, jinlar va hayvonlarning duo qilishi.
6 Olim kishiga hattoki suvdagi baliqlar ham duo qilishi.
7 Olim kishi obid kishidan ko’p marta afzalligi.
8 Diniy olimlar payg’ambarlarning merosho’rlari ekanligi.
9 Payg;ambarlar dinor yoki dirhamni meros qoldirmaganlari.
10 Payg’ambarlar ilmni meros qoldirganlari.
11 Payg’ambarlar merosi bo’lmish diniy ilmlarni olgan kishilar ulug’ nasibani olgan bo’lishlari.

Endi ushbu hadisi sharif hikmatini hayotimiz voqe’ligiga solishtirib ko’raylik.
Ilm talabi yo’liga kirgan odamga Alloh taolo jannat yo’lini osonlashtirib qo’yishini avvalgi hadisda ko’rdik.
Endi tolibi ilmni rozi qilish uchun farishtalar uning oyog’i ostiga qanotlarini qo’yishlari, uni o’rab turgan Allohning rahmatidan bahramand bo’lishga urinishlari haqida so’z yuritaylik.

Insof bilan aytaylik-ch, bizda shu tasavvurning o’zi bormi?
Ilm talab qilish shu darajada ulug’ ish ekanini tushunib yetganmizmi?
Bu ishga farishtalar ham havas qilishini anglaymizmi?

Hozirgacha anglamagan bo’lsak, endi anglashimiz kerak. Islom ilm talabini har bir musulmonga beshikdan qabrgacha farz qilganini eslab, darhol o’z shahsimiz uchun farzi ayn bo’lgan diniy ilmlarni talab qilishga kirishaylik! Bir harf, bir so’z, bir jumla bo’lsa ham o’rganib, unga amal qilishga harakat etaylik! O’zimiz o’rganishimiz bilan birga oila a’zolarimiz, bolalarimiz, qo’ni-qo’shni va tanish-bilishlarimizga ham o’rgatishga harakat qilaylik! Turli ilmlarni o’rganayotgan talabalarimizni qo’llab quvvatlaylik, ularga o’zlari tanlagan yo’l qanchalar ulug’ ekanini tushuntiraylik! Ilm talab qilish farishtalar ham havas qiladigan ish ekanini odamlarimizga tushuntiraylik! Tolibi ilmni farishtalar o’rab turishini, ularning oyoqlari ostiga qanotlarini qo’yib turishini hammaga anglataylik! Farishtalar havas qilgan odamlarga biz ham havas qilaylik, ular hurmat qilgan odamlarni biz ham hurmat qilaylik!

Hadisi sharifda olim kishiga osmondagi va yerdagi zotlar, hatto suvdagi baliqlar ham istig’for aytishi ta’kindlanmoqda.
Diniy olim Islom ta’limotlarini kishilarga yetkazish orqali ko’p yahshiliklarni amalga oshiradi. Undan va u targ’ib qilgan yahshiliklardan hamma foyda topadi. Chunki Islom ta’limotlari butun mavjudotlar uchun koni foydadir. Shuning uchun ham hamma musulmon olimning haqqiga yahshiliklar tilab, Alloh taologa duolar qiladi. Unga doimo yahshilik yetishi tarafdori bo’ladi. Ixlosli musulmonlar qadimdan bu ulkan ma’noni yahshi tushunib, unga amal qilib kelganlar. Ular o’z ulamolarini g’oyatda hurmat qilganlar, e’zozlaganlar. Har bir ishni ulardan so’rab, shariatimizga moslab bajarishga harakat qilganlar. Ixlosli musulmonlar ulamolarni doimo o’z rahbarlari, ruhiy ustozlari deb bilganlar. Ularning so’zlaridan chiqmagan holda ulamolarimizga hizmat qilib, ko’ngillarini olishga, duolariga sazovor bo’lishga harakat qilib kelganlar. Halqimizning o’z ulamolariga bo’lgan munosabati doimo tahsinga sazovor bo’lgan. Vaqti kelsa, oddiy musulmonlar o’zlari yemay ulamolarga yegizgan, o’zlari kiymay ularga kiygizgan.
Biz ham ulamolarimizning hurmatlarini joyiga qo’yishimiz, osmondagi zotlar-barcha farishtalar hurmatlagan zotlarni biz ham hurmat qilishimiz lozim. Yerdagi zotlar-insu jin va hayvonlar hurmat qilgan zotlarni biz ham izzat qilmog’imiz lozim. Jinlar va hayvonlar qanday qilib ulamolarning haqqiga istig’for aytishlarini va hurmat qilishlarini Alloh biladi. Ammo biz insonlar ulamolarni qanday hurmat qilishni o’zimiz bilamiz. Agar ulamolarni hurmat qilishni o’rniga qo’ymasak, bu hadisda zikr qilinganlar qatoridan chiqib qolamiz.

Olimning obiddan qanchalik afzal ekanini bilib oldik. Endi olim bo’lishga urinaylik! Hech bo’masa obid bo’lishga urinaylik. Olim ham obid ham bo’lmasak kim bo’lishimiz mumkin? Johil va betavfiq bo’lishimiz mumkin holos. Bundan boshqa “martaba” ham yo’q-ku!
Olimlarning afzalligi nimada? Hadisi sharifda “Albatta, olimlar payg’ambarlarning merosho’rlaridir”, deb bayon qilingan. Dunyodan o’tgan avlod kelajak avlodga nimanidir meros qilib qoldiradi. Keyingi avlodlar esa, o’sha merosni qabul qilib oladi va undan foydalanadi. Yahshidan yahshilik, yomondan yomonlik, zolimdan zulm, odildan adolat meros qoladi va hokazo.

Insoniyat tarihida Allohning tanlagan bandasi bahtiga muyassar bo’lgan, doimo insoniyatni Allohning hidoyat yo’liga boshlab kelgan payg’ambar alayhimussalomlardan nima meros qolgan?
Ularni merosho’rlari bo’lgan ulamolar nimani meros qilib olganlar?
Ehtimol, ulamolarni hurmat qilishimiz ularning payg’ambar alayhimussalomlarga merosho’r bo’lganlaridandir?
Ehtimol, merosga olgan narsalaridandir? Ha, hadisda aytilganidek:

“Albatta, payg’ambarlar dinorni ham, dirhamni ham meros qoldirmaganlar. Albatta , ular ilmni meros qoldirganlar”
Ulamolar ana o’sha muqaddas merosni qabul qilib olgan ulug’ zotlardir. Ular o’sha ilm ila kishilarni Allohning diniga, to’g’ri yo’lga, Islom shariatiga chaqiruvchi, payg’ambar va ularning ohirgilari Muhammad sollalohu alayhi vasallamning ishlari davomchilaridir. Ulamolar kishilarga Qur’oni karim, sunnati sharif va shariati Islom ta’limotlarini bayon qiluvchi hidoyat yulduzlaridir. Ular kishilarni hidoyat yo’liga chaqirib, zalolat yo’lidan qaytarishadi. Olimlar kishilarni Islomga chaqirishi bilan ularni ikki dunyo saodatiga chaqirishadi. Bu dunyoning farovon turmushiga, ohiratning jannati ma’vosiga da’vat etishadi. Shuning uchun ham olimlar har qancha hurmatga, e’zozga sazovordirlar. Biz ulamolarimizni hurmat qilsak, payg’ambarlarning merohho’rlarini hurmat qilgan bo’lamiz. Biz ulamolarimizni hurmat qilsak, Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallamning merosho’rlarini hurmat qilgan bo’lamiz. Biz ulamolarimizni hurmat qilsak, o’zimizni ikki dunyo saodatiga chaqirayotgan kishilarni hurmat qilgan bo’lamiz. Biz ulamolarimizni hurmat qilsak, o’zimizning bu dunyoning farovon turmushiga va ohiratning jannati ma’vosiga chaqiruvchilarni hurmat qilgan bo’lamiz. Shu yo’l bilan har birimiz payg’ambarlar qoldirgan merosdan olishga harakat qilaylik, Ulug’ nasibaga erishaylik!

Davomi bor InshaAlloh...